Teknoloji tarihinde kazananlar her zaman en iyi ürünü geliştirenler olmadı.
Çoğu zaman kazananlar, insanların hangi araçları kullanacağını, nasıl çalışacağını ve hangi alışkanlıklarla geleceğe taşınacağını belirleyenler oldu.
Bugün yapay zekâ alanında yaşanan küresel rekabeti anlamak için de önce bu gerçeği hatırlamak gerekiyor.
Çünkü geleceği belirleyecek olan yalnızca algoritmalar değil, o algoritmalarla yetişen kuşakların oluşturacağı alışkanlıklardır.
1990'lı yılların sonunda teknoloji dünyası tarihin en önemli rekabet davalarından birine sahne oldu.
Microsoft, Internet Explorer tarayıcısını Windows işletim sistemine entegre etmişti. İnternet kullanımının hızla yaygınlaştığı o dönemde rakipler, özellikle Netscape, Microsoft’un işletim sistemi pazarındaki hâkimiyetini kullanarak tarayıcı pazarını da kontrol etmeye çalıştığını savunuyordu.
Konu mahkemeye taşındı.
ABD Adalet Bakanlığı ve birçok eyalet tarafından açılan antitröst davaları yıllarca sürdü. Microsoft’un tekel gücünü kötüye kullandığı yönünde kararlar çıktı. Hatta bir aşamada şirketin bölünmesi dahi gündeme geldi.
Bugün çoğu kişi bu süreci Internet Explorer ile Netscape arasındaki mücadele olarak hatırlıyor.
Ancak tarihin akışını değiştirecek gelişmeler, çoğu kişinin odaklandığı rekabetin dışında şekilleniyordu.
Aynı yıllarda Microsoft, eğitim kurumlarına yönelik kapsamlı programlar yürütüyor; okullara yazılım lisansları, teknik destekler ve teknoloji yatırımları sağlıyordu. Dünyanın birçok ülkesinde bilgisayar laboratuvarları Windows ile kuruluyor, öğrenciler Word ile ödev hazırlıyor, Excel ile hesap yapıyor, PowerPoint ile sunum oluşturuyordu.
O günlerde bu çalışmalar eğitim desteği olarak görülüyordu.
Ancak yıllar sonra ortaya çıkan tablo çok daha çarpıcı oldu.
O öğrenciler mezun oldu.
Şirketlerde çalıştı.
Kamu kurumlarında görev aldı.
Kendi işletmelerini kurdu.
Ve doğal olarak bildikleri sistemleri kullanmaya devam etti.
Microsoft yalnızca bir işletim sistemi satmamıştı.
Bir neslin dijital alışkanlıklarını şekillendirmişti.
Bugün hâlâ elektronik tablo denildiğinde Excel’in, sunum denildiğinde PowerPoint’in akla gelmesinin temel nedenlerinden biri de budur.
Teknoloji tarihinde çoğu zaman ürünler değil, alışkanlıklar kazanır.
Türkiye'nin Pardus Tecrübesi
Bu noktada Türkiye'nin teknoloji tarihinde önemli bir örnek karşımıza çıkıyor:
Pardus.
TÜBİTAK öncülüğünde geliştirilen yerli işletim sistemi projesi.
Yıllarca emek verildi.
Nitelikli mühendisler çalıştı.
Kamu kaynakları kullanıldı.
Ancak proje, beklenen yaygınlığa hiçbir zaman ulaşamadı.
Bunun nedenleri yıllardır farklı boyutlarıyla tartışılıyor.
Yönetimsel tercihlerden teknik süreçlere, kurumsal sahiplenmeden kullanıcı deneyimine kadar birçok değerlendirme yapılıyor.
Ancak tüm bu tartışmaların ötesinde dikkat çekici bir gerçek vardı:
Yerleşmiş kullanıcı alışkanlıkları.
Öğretmenler Windows biliyordu.
Öğrenciler Windows öğreniyordu.
Şirketler Windows kullanıyordu.
Kurslar Windows anlatıyordu.
İş ilanları Windows bilgisi istiyordu.
Kamu kurumlarının önemli bir bölümü de yıllardır Microsoft ekosistemi içerisinde çalışıyordu.
Bu nedenle Pardus'un karşısında yalnızca başka bir işletim sistemi değil, yıllar içinde oluşmuş güçlü bir kullanım kültürü bulunuyordu.
Belki de bugün geriye dönüp bakarken sorulması gereken sorulardan biri şudur:
Teknoloji projelerinde başarıyı belirleyen şey yalnızca yazılım geliştirmek midir, yoksa o yazılımın etrafında güçlü bir kullanıcı alışkanlığı oluşturabilmek mi?
Rakibi, yıllar içinde oluşmuş bir alışkanlık düzeniydi.
İnsanlar yeni bir sisteme geçmeleri gerektiğini değil, zaten bildikleri sistemi kullanmaya devam etmeleri gerektiğini düşünüyordu.
Bu nedenle Pardus teknik olarak başarılı olsa da toplumsal ölçekte güçlü bir ekosistem oluşturamadı.
Bugün Pardus’u değerlendirirken belki de şu soruyu sormak gerekiyor:
Türkiye yeterince yazılım geliştiremediği için mi zorlandı, yoksa yeterince kullanıcı alışkanlığı oluşturamadığı için mi?
Aynı Mücadele Bugün Yapay Zekâda Yaşanıyor
OpenAI, Google, Microsoft, Meta, Anthropic ve diğer teknoloji devleri milyarlarca dolarlık yatırımlar yapıyor.
Gazeteler model karşılaştırmalarıyla dolu.
Kim daha hızlı?
Kim daha akıllı?
Kim daha güçlü?
Ancak belki de yanlış sorular soruyoruz.
Asıl soru şu:
Bugünün öğrencileri hangi yapay zekâ ile büyüyor?
Bir lise öğrencisi araştırmalarını ChatGPT ile yapıyorsa...
Bir üniversite öğrencisi projelerini Copilot ile hazırlıyorsa...
Bir mühendis günlük işlerinde Gemini veya Claude kullanıyorsa...
Ortada yalnızca bir yazılım tercihi yoktur.
Bir alışkanlık oluşuyordur.
Bugünün öğrencileri yarının yöneticileri, doktorları, mühendisleri, avukatları, girişimcileri ve kamu yöneticileri olacak.
Nasıl ki yıllarca Excel kullanan bir muhasebeci farklı bir tablo programına geçmek istemiyorsa, yapay zekâ ile yetişen yeni nesil de alıştığı platformları tercih edecektir.
Bu nedenle yapay zekâ yarışının önemli bir bölümü veri merkezlerinde değil, sınıflarda yaşanmaktadır.
Yapay Zekâda Yeni Bir Pardus Hikâyesi Yaşamayalım
Türkiye’nin önünde önemli bir fırsat bulunuyor.
Yerli büyük dil modelleri geliştirilebilir.
Türkçe veri kümeleri oluşturulabilir.
Yeni girişimler desteklenebilir.
Kamu ve özel sektör iş birlikleri kurulabilir.
Ancak geçmişten gelen bir gerçeği unutmamak gerekiyor:
Teknoloji geliştirmek ile teknoloji ekosistemi oluşturmak aynı şey değildir.
Bir ürünü üretmek mümkündür.
Ancak onu insanların günlük hayatının vazgeçilmez bir parçası haline getirmek çok daha zordur.
Pardus’un hikâyesi bize bunu gösterdi.
Bugün yapay zekâ alanında da aynı sınavla karşı karşıyayız.
Eğer gençlerimiz yalnızca yabancı yapay zekâ sistemlerini kullanan tüketiciler olarak yetişirse, gelecekte yerli çözümlerin yaygınlaşması son derece zor olacaktır.
Ancak yapay zekâyı anlayan, geliştiren, eğiten ve yöneten bireyler yetiştirebilirsek Türkiye yalnızca teknolojiyi kullanan değil, teknoloji üreten ülkeler arasında yer alabilir.
Geleceği Kim Şekillendirecek?
Yapay zekâ çağında herkes aynı sorunun cevabını arıyor: Bu yarışın kazananı kim olacak?
Ancak teknoloji tarihine bakıldığında asıl belirleyici olan, insanların hangi teknoloji ekosistemi içerisinde yetiştiği ve hangi alışkanlıklarla geleceğe taşındığıdır.
Bu nedenle Türkiye açısından cevap aranması gereken soru, hangi yapay zekâ modelinin daha başarılı olduğu değil; geleceğin nesillerinin hangi bilgi ve teknoloji ekosistemi içerisinde yetişeceğidir.
Çünkü yarının ekonomik ve teknolojik gücü, yalnızca yazılan kodlarla değil, yetiştirilen insan kaynağı ve oluşturulan alışkanlıklarla da şekillenecektir.
Bu kez sadece teknolojiyi kullananlardan mı olacağız, yoksa onu geliştiren, yöneten ve standartlarını belirleyenlerden mi?
Kararı belirleyecek olan şey, bugünün teknoloji yatırımlarından çok; bugünün sınıflarında, üniversitelerinde ve genç zihinlerinde hangi ekosistemin yer edineceğidir.
